ساز(ساز عاشيقي- قوپوز) – آذربايجان

سازي كه امروزه در دست عاشيق هاي آذربايجان ديده مي شود «ساز» نام دارد و به ساز عاشيقي نيز معروف است. اجداد عاشيق هاي كنوني در قديم اوزان ناميده شده اند و سازهاي آنها قوپوز يا چگور نام داشته است و معلوم نيست كه آيا قوپوز ، چگور و ساز يكي بوده اند يا نه . ظاهراً با تغيير نام اوزان به عاشيق نام قوپوز و چگور هم تغيير كرده است البته برخي نوازندگان قديمي هم از واژه ي قوپوز استفاده مي كنند. در حال حاضر اين ساز در آذربايجان غربي، شرقي، زنجان ، اردبيل ، همدان و ... نواخته مي شود.

ويژگي هاي ظاهري و ساختاري :

ساز عاشيقي يكي از مهم ترين سازهاي موسيقي آذري است. اين ساز كاسه اي حجيم و نيمه گلابي دارد كه تركه اي و چند تكه است.تعداد تركه ها در قديم 9 بوده است . به طور كلي عدد 9 در ساز عاشيقي اهميت ويژه اي دارد كه در روايت است چون جمجمه ي انسان داراي 9 قطعه است كاسه ي اين ساز هم بايد متشكل از 9 قطعه باشد. شكل سنتي اين ساز داراي 9 وتر، 9دستان وكاسه اي 9 قسمتي است كه در حال حاضر كمتر رعايت مي شود و تعداد تركه ها 11 تا 13 قطعه است . تعداد وترها هم 7 تا 8 وتر است. در شكل سنتي اين ساز تعداد وترها 9 عدد است كه در سه رديف سه تايي قرار مي گيرند. سه رديف اول وظيفه ي اجراي نغمه را بر عهده دارند. سه رديف دوم هم وظيفه ي واخوان را دارند و تغيير كوك هم روي همين رديف است. سه رديف سوم هم وظيفه ي واخوان را بر عهده دارد البته در شيوه هاي جديد بر روي رديف دوم و سوم هم انگشت گذاري مي شود كه گاه از انگشت شست هم روي وترهاي رديف سوم استفاده مي شود. به تعداد وترها در انتهاي دسته گوشي وجود دارد كه وترها از يك طرف به سيم گير متصل اند و از طرف ديگر پس از عبور از روي خرك و شيطانك به دور گوشي مربوطه پيچيده مي شوند. ساز عاشيقي لانه ي كوك ندارد و گوشي ها در دو رديف ، يكي در سمت صفحه و ديگري عمود بر آن در كنار دسته ي ساز است كه مستقيماً به داخل دسته فرو رفته اند. پنج گوشي در سمت صفحه و چهار گوشي در كنار دسته قرار دارند. بر روي كاسه صفحه ي چوبي قرار دارد. روي صفحه سوراخهايي وجود دارد كه الگوي معيني ندارد و در ساز ها مشابه نمي باشد. تعداد دستانها در قديم 9 بوده است و در حال حاضر در مناطق مختلف بين 12 تا 16 دستان متغير است و برخي هم 19 تا 22 دستان بسته اند. سيم گير در انتهاي كاسه قرار دارد و مانند شانه ي دندانه دار است و سيم ها روي دندانه ها قلاب مي شوند. خرك هم در نقطه اي از صفحه قرار دارد. شيطانك نيز در انتهاي دسته و قبل از گوشي ها تعبيه شده است كه پشت آن پرده اي وجود دارد كه وظيفه ي آن نگه داري وترها است. ساز عاشيقي با مضراب نواخته مي شود. روي بسياري از سازهاي عاشيقي تزييناتي از جنس صدف ، استخوان يا پلاستيك هاي رنگي ديده مي شود. بسياري از عاشيق ها عكس خود را نيز روي ساز نصب مي كنند. به طور كلي كميت و كيفيت تزيينات روي ساز عاشيقي در هيچ ساز ديگر وجود ندارد.

تكنيك هاي اجرايي :

الف) تكنيك هاي اجرايي دست راست :

1- سوروتمَه : كه شبيه به مضراب خراش در برخي سازهاي ايراني است. براي اجرا مضراب در حركت راست(بالا به پايين) و در حركت چپ(پايين به بالا) تمام سيم ها را درو ميكند.2- راست، چپ، راست 3- چپ، راست، چپ 4- راست، چپ 5- چپ،راست 6- دراب 7- ريز: معمولاً روي تمام وتر ها و گاهي فقط روي وترهاي رديف اول به كار مي رود.

ب) تكنيك هاي اجرايي دست چپ :

در انگشت گذاري روي دسته ي ساز از هر پنج انگشت دست چپ استفاده مي شود.انگشت گذاري روي رديف دوم به ندرت انجام مي شود و روي رديف اول هم از چهار انگشت دست چپ استفاده مي كنند و از انگشت شست هم گاهاً روي رديف سوم استفاده مي شود . از تكنيك هاي مهم دست چپ ميتوان به كندن – ويبراسيون (طولي و عرضي) و گليساندو اشاره نمود.

جنس و مواد بكار رفته در ساختمان ساز عاشيقي :

* كاسه ي طنيني و صفحه : از چوب توت ساخته مي شود.

* دسته : در قديم از چوب زردآلو بود ولي امروزه از چوب راش و بلوط ساخته مي شود

* گوشي ها : معمولاً از چوب گردو و گاهاً از چوب شمشاد و آزاد نيز ساخته مي شود.

* شيطانك و سيم گير : معمولاً از استخوان شاخ گاو ساخته مي شوند .

* خرك : در گذشته از چوب زرد آلو و گردو استفاده مي شد و امروزه از چوب فوفل ساخته مي شود.

* وتر ها : از جنس سيم هاي فولادي با نمره ي 18/0 است.

* دستان ها : در قديم از زه بوده است و در حال حاضر از سيم هاي نايلوني استفاده      مي شود.

* مضراب : در قديم از جنس پوست درخت گيلاس بوده است و در حال حاضر از پلاستيك نرم ساخته مي شود

نوازندگان مشهور ساز عاشيقي:

عاشيق ايمران حيدري – عاشيق گلابعلي داودي- عاشيق چنگيز مهدي پور – عاشيق درويش وهاب زاده و ...

منبع:

* دايرة المعارف سازهاي ايران – ج اول- درويشي ، محمد رضا- انتشارات ماهور – 1380.