خاندان صبا از فرزندان فتحعلی خان متخلص به صبا و ملقب به ملک اشعرای هستند. وی در اصل از مردم آذربایجان و از خاندان امرای دنبلی است.
ابو الحسن صبا، استاد فقید
موسیقی ایران، نواده محمود خان ملک الشعرا و فرزند کمال السلطنه در سال 1281 به
دنیا آمد.
پدرش پزشکی نامدار و با کمال
بود و به شعر و موسیقی علاقه داشت به همین جهت هم پسران خود عبد الحسین و ابو
الحسن را برای فراگیری موسیقی به استادان زمانه سپرد.
ابو الحسن صبا
محضر اغلب استادان بزرگ مانند میرزا عبد الله، حسن خان اسماعیل زاده، حاجی
خان ضربی، حسین خان هنگ آفرین، علی اکبر شاهی، نایب اسد الله نی زن، اکبر
خان فلوتی، درویش خان، علی نقی وزیری را درک کرد و از هر یک از این شاخه ها گلها چید و به کمک استعداد
و هوش سرشار خداداد،سبکی خاص در موسیقی ایران به
وجود آورد و آن را به هنرجویان تعلیم داد و یادگاری هایی نفیس از خود باقی گذارد که همواره مورد
استفاده هنر پژوهان خواهد بود.
ابو الحسن صبا از اوان کودکی گوشش به موسیقی
آشنا بود و به تحصیل آن اشتیاق فراوان داشت. زیرا ندیمه عمه اش ربابه
روان بخش که پیوسته در خانه آنها بود خوانندگی می کرد و ضرب می گرفت و کمال
السلطنه نیز در ایام فراغت خود به نوازندگی سه تار مشغول بود. صبا مقدمات
نواختن سه تار را از پدر و ضرب را از ربابه فرا گرفت و مدت چند سال از
محضر استاد زمان میرزا عبد الله در نوازندگی سه تار استفاده فراوان برد و
پس از درگذشت آن هنرمند بزرگ برای تکمیل این ساز نزد درویش خان رفت و
چند دوره ردیف را هم پیش ان نابغه هنر موسیقی کار کرد. صبا به
نواختن انواع سازهای موسیقی علاقه فراوان داشت. از اینرو مدتی نیز پیش درویش
خان تار زد و نواختن سنتور را نزد علی اکبر شاهی فرا گرفت، پس از در گذشت
این هنرمند در سال 1317 شمسی به مدت یک سال نزد حبیب سماعی به فراگیری
سنتور پرداخت ولی چون حبیب سماعی مردی پریشان و نا منظم بود نتوانست نوازندگی
این ساز را به پایه سه تار و ویلون برساند. صبا برای تکمیل نوازندگی ضرب، استاد معروف
ضرب حاجی
خان عین الدوله را انتخاب کرد و برای نواختن ویلون را از روی کمانچه شروع کرد،
ولی چون تکنیک و خصوصیات نوازندگی ویلون با کمانچه فرق داشت جزو
شاگردان حسین هنگ آفرین که نوازندگی ویلون را در شعبه موزیک دارا فنون از
معلمین اروپایی فرا گرفته بود فرا گرفت، نزد این استاد با نت موسیقی نیز
آشنایی پیدا کرد.
در سال 1302 ش کلنل علی نقی وزیری از اروپا به ایران آمد و مدرسه موسیقی را تاسیس کرد و صبا برای تکمیل هنر خود به آن مدرسه رفت و با استفاده از سبک وزیری و در اثر آشنایی با اسلوب صحیح ویلون، روشی نو برگزید ولی از آنجا که سوابق کافی در موسیقی ایرانی داشت مانند سایر نوجوانان مفتون عظمت موسیقی اروپایی نشد و از نغمات موسیقی محلی که به آن دلبستگی داشت جدایی نگرفت و کوشش کرد آنها را به سبکی نو بسازد.
در سال 1308 مدیریت مدرسه جدید التاسیس صنایع ظریفه در رشت به عهده صبا گذارده شد. بعد از دو سال و نیم که از عمر مدرسه صنایع ظریفه گذشت استاد صبا در اثر ناسازگار بودن آب و هوای رشت با وضع جسمی اش به تهران برگشت و کلاس درس موسیقی خود را در محل فعلی ( موزه صبا) واقع در کوچه ظهیر الا سلام، تشکیل داد.
از سال 1320 به سمت هنر آموزی به خدمت وزارت فرهنگ در آمد. و بعد استاد هنرستان موسیقی ملی و نیز سرپرستی ارکستر شماره یک هنرهای زیبای کشور را به عهده گرفت.
صبا ساز ویلون را که سازی خارجی بود به عنوان سازی کامل در خدمت موسیقی ایرانی گرفت و امروز این ساز در موسیقی ما شناسنامه ای همپایه شناسنامه خود در اجرای موسیقی دارد.
آثار ابو الحسن صبا:
1. کتاب دوره اول، دوم، سوم ویلون
2. کتاب دوره اول و دوم، سوم، چهارم سنتور.
3. کتاب دوره اول سه تار
آثار غیر مستقل:
1. سلوی ای وطن کتاب دستور ویلون وزیری
2. چهار مضراب سه گاه، کتاب دستور ویلون وزیری
3. رنگ بیات ترک، کتاب 23 قطعه ضربی
4.پیش درآمد ترک، 18 قطعه پیش درآمد
5. نوید بهار، کتاب اول ویلون
6. چهار مضراب ساده در ماهور، کتاب اول ویلون
7. دستور ضرب
8. ردیف کامل اوازهای ایرانی
آثار صبا ملهم از موسیقی
محلی:
1.دیلمان(دشتی)
2. امیری یا مازندرانی(دشتی)
3. زرد ملیجه( دشتی)
4. به زندان(شوشتری)
5. در قفس(دشتی)
6. رقص چوبی( افشاري)
7. کوهستانی(دشتی)
استاد ابو الحسن صبا موسیقی دان بزرگ ایران در
تاریخ 29 آذر 1336 در ساعت 5 بامداد بر اثر پاره شدن یکی از شریانهای
قلبش جهان را در 55 سالگی به درود گفت و جامعه موسیقی ایران را برای
همیشه در سوگ خود فرو برد، مدفن این بزرگ مرد و یگانه موسیقی ایران در ظهیر
الدوله شمیران است.